Er zijn heel wat boeken en andere publicaties over Schubert verschenen in de loop der jaren. Vooral de publicaties over zijn liederen putten zich uit in het weergeven van vaak incorrecte details en in staaltjes van hineinterpretieren en hebben overdreven veel aandacht voor autobiografische details en te weinig voor muziek en tekst.

Mede om die reden heeft Schubert.nl zich ten doel gesteld om een serie boeken uit te brengen over Schubertliederen, die gebaseerd zijn op het zo precies en objectief mogelijk interpreteren van tekst en muziek. Ze bieden niet alleen interpretaies, maar ook zeer duidelijke en praktische informatie voor uitvoerenden en luisteraars.

Het eerst boek, dat in 2023 verschenen is, behandelt Die schöne Müllerin, zie verder de site horend bij het boek. In september 2025 verschijnt een boek over Schwanengesang. Andere boeken en publicaties zullen volgen.

Hieronder een eerste aanzet van een lijst met boeken van anderen die juist wél en niet aan te raden zijn – naar het oordeel van de samensteller van de lijst.

Schubert Musik und Lyrik, Thrasybulos G. Georgiades
Vandenhoeck & Ruprecht. Göttingen
Georgiades beschrijft in dit boek Die schöne Müllerin op zo’n honderd pagina’s en gaat daarmee gaat het uitgebreider in op de Müllerin dan ieder ander boek – behalve het boek dat hierboven vermeld wordt. Georgiades maakt zeer veel indruk, vergist zich weliswaar soms maar verbaast vooral door zijn inzicht. Zijn Duits is echter vrij ingewikkeld, de zinlengte doet sterk denken aan Thomas Mann, dus sommige zinnen moet je twee keer lezen. Dat is overigens deels ook het gevolg van het feit dat Georgiades schreef in een tijd waarin mensen minder gemakzuchtig waren én beter in staat waren ingewikkelde teksten te lezen. Het boek is alleen antiquarisch verkrijgbaar.

Franz Schubert Die schöne Müllerin Winterreise, Arnold Feil
Reclam
Feil heeft bij Georgiades gestudeerd en dat is te merken aan de manier waarop hij naar ritme kijkt en uiteraard ook aan de plaatsen waar hij Georgiades citeert. Af en toe zijn zijn opmerkingen wat vergezocht maar ook die zijn als denkoefeningen zeker de moeite waard, en het boek als geheel nog meer.

Franz Schubert oder die melodie, Hans Gál
S. Fischer Verlag
Feil zet zich tegen dit boek af, misschien ook wel begrijpelijk want Gál en Feil vertegenwoordigen tegenover elkaar liggende invalshoeken: melodie versus ritme. Voor de lezer maakt dat niet uit; de aspecten horen juist bij elkaar. Gál maakt zeer waardevolle opmerkingen over Schuberts melodieën.

Franz Schubert und seine Lieder, Dietrich Fischer-Dieskau.
Insel Verlag
Dit boek is een vrij goedkope pocket waarin Dieskau zonder veel uitleg of relativeringen interpretatie- en uitvoeringsaanwijzingen geeft. Het is eerder uitgekomen als hardcover, met deels een andere tekst. Het grote probleem van dit kleine boek is dat het suggereert de absolute en onwankelbare waarheid te bevatten, terwijl ook Dieskau er van tijd tot tijd naast zit. Dat is sowieso het probleem met Dieskau; het was ontegenzeggelijk een groot zanger, die op vele punten wél gelijk had, maar door zijn statuur (en arrogantie, hoe goed hij die ook verstopte achter een beschaafde glimlach) staat hij zelfs postuum een verdere ontwikkeling van de muzikale traditie in de weg.

Franz Schubert. Walther Dürr und Arnold Feil
Philip Reclam jr.
Het boek heeft Schubert tot onderwerp en niet Die schöne Müllerin. Dat neemt niet weg dat er hier en daar toch nog interessante informatie over de Müllerin in staan en het geeft een goed beeld van de componist.

Franz Schubert. Ernst Hilmar.
Rowohlt Taschenbuch Verlag
Qua onderwerp vergelijkbaar met het vorige boek, maar dit boek biedt toch weer andere informatie en valt op door de goede historische beschrijving van de feiten.

Franz Schubert The complete Songs, Graham Johnson.
Yale University Press
Dit driedelige werk van bijna drieduizend woorden is niet meer verkrijgbaar. Het is een merkwaardige combinatie van eenzelfde soort onbeargumenteerde uitvoeringsaanwijzingen die we ook bij onder meer Fischer-Dieskau aantreffen, Faulty Towers-achtige humor, proeven van belezenheid, deels rake muzikale analyses, enkele handige praktische aanwijzingen (vooral gericht op pianisten) en anekdotes en verbazingwekkende en soms ontluisterende voorbeelden van Hineininterpretieren die niet zelden gebaseerd zijn op onbegrip van de Duitse taal. (Zie ook noot 88.) Een voorbeeld: Johnson denkt dat sittsam aardig betekent. Maar het bekent deugdzaam, in de context vooral in seksuele zin. Ook begrijpt Johnson het woord neugierig niet: hij neemt het letterlijk. Verder verzint hij zonder dat daar in de tekst ook maar één bewijs voor te vinden is, dat de molenaarsgezel niet echt seksueel geïnteresseerd zou zijn in de Müllerin. Maar bovenal is het een getuigenis van Johnsons grote liefde voor Schubert en dat alleen al maakt het werk waardevol. Grootste nadeel was de prijs (een slordige € 400,-) en is nu de verkrijgbaarheid (alleen antiquarisch).

Schubert. Die Erinnerungen seiner Freunde gesammelt und herausgegeben von Otto Erich Deutsch. Breitkopf & Härtel KG
Als je écht wat wil weten wat over Schubert en zijn leven, dan doe je er beter aan dit boek te lezen. Het is heel waardevol omdat Deutsch ook duidelijk aangeeft welke vrienden van Schubert betrouwbare getuigen zijn en welke minder of in het geheel niet. Het was een tijd alleen antiquarisch verkrijgbaar en nu gelukkig weer verkrijgbaar, 616 pagina’s voor afgerond € 0,11 per pagina. Er is ook een Engelse vertaling, maar daar heb je weinig aan als je echt wil weten wat Schuberts tijdgenoten nu precies over hem gezegd hebben.

Schubert Lied Lexikon. Dürr Kube Schweikert Steiner (Hsg.)
Bärenreiter
Dit lexikon bevat redelijk uitgebreide besprekingen van tekst en muziek van alle Schubert-liederen. Om die reden al een aanwinst, uitgebreider ook dan het Handbuch, zie hierna.

Schubert Handbuch, Dürr / Krause (Hg.)
Bärenreiter
Het Handbuch bespreekt DsM weliswaar minder uitgebreid, maar is weer aan te bevelen vanwege de compleetheid ervan. Op de bijna zevenhonderd pagina’s wordt het gehele werk van Schubert besproken.

Schuberts Liederzyklen, Elmar Budde
Verlag C.H. Beck
Budde geeft in een compact werk een goed beeld van met name de harmonische opbouw van de liederen en verklaart zeer goed de symboliek achter de toonsoorten. Jammer dat er een paar fouten in staan.

Studien zu Schuberts Rhytmik, Arnold Feil.
Georg Olms Verlag
Vrij specialistisch werk dat af en toe zeer rake conclusies trekt.

The Schubert Song Companion. John Reed
Manchester University Press
Heel aardig boek dat weliswaar zeer in het kort een goede beschrijving geeft van tekst en muzikale bijzonderheden. Vooral waardevol voor wie het Duits niet machtig is en graag een boek wil hebben dat alle Schubert-liederen beschrijft.

Erdmute Schwarmath: ‘Musikalischer Bau und Sprachvertonung in Schuberts Liedern’
Dit artikel is on line te lezen: https://epub.ub.uni-muenchen.de/28270/1/Schwarmath_Erdmute_Musikalischer_Bau_und_Sprachvertonung_in_Schuberts_Liedern.pdf.
Schwarmath roert een belangrijk thema aan. Helaas is het artikel vrij kort en het lijkt nogal gehaast geschreven te zijn. Ook klinken uitdrukkingen als: ‘een naar binnen keren in de lege ruimte’ wel heel erg vaag en zweverig. Jammer, want het zweverige taalgebruik vormt een smet op een artikel dat zich verder wel met heel concrete en zichtbare zaken bezighoudt.

Schubert Die schöne Müllerin Susan Youens.
Cambridge University Press
Youens komt de eer toe tot het verschijnen van De ondraaglijke stilte van Schubert & Die schöne Müllerin voor zover bekend het enige boek over Die schöne Müllerin geschreven te hebben. Het is echter een uiterst merkwaardig boek dat ik niet zonder meer kan aanbevelen. In het algemeen zijn haar tekstinterpretaties erg slecht: ze sleept vaak Freud er met de haren bij en aangezien Freud een fantast was, is Youens dat bij tijd en wijle ook. Verder blijkt (nog meer dan in haar tweede boek) op meerdere plaatsen dat haar kennis van de Duitse taal zeer te wensen overlaat. De muzikale analyses zijn echter van tijd tot tijd zeker interessant, dus het is een beetje jammer dat ze het boek niet samen met bijvoorbeeld een Germanist geschreven heeft. Je zou kunnen zeggen dat dit probleem bij vrijwel alle hier besproken boeken speelt, helaas bij dit boek in veruit de sterkste mate.

Schubert Müller and Die schöne Müllerin Susan Youens
Zie boven voor het algemene beeld. Dit boek vertel de ontstaansgeschiedenis van het werk, zoals die in feite al in dit boek uit de doeken is gedaan, al is haar versie iets minder actueel. Verder haalt ze er allerlei ander bronnen bij. Interessant boek, maar vrij lastig te lezen door de soms warrige gedachten en daarbij bestaat het voor een groot belangrijk uit informatie over muziek en literatuur die op de keper niets met Die schöne Müllerin van doen hebben en niet bijdraagt tot het begrip van de context van de cyclus. Let wel: voor een belangrijk deel, een ander deel van het boek bevat wel degelijk relevante informatie, maar voor de lezers van dít boek is deze niet nieuw.

Schubert Song Cycles:
With Thoughts on Performance, Gerald Moore
Vooral voor pianisten heel aardig boek, dat echter verder qua analyse niet echt heel veel toevoegt aan de hier al besproken boeken, zeker wanneer je zoals vrijwel iedereen, de opnamen van Moore met Dieskau kent en/of diens boek gelezen hebt. Alleen antiquarisch.

Schubert. Die Erinnerungen seiner Freunde. Gesammelt und herausgegeben von Otto Erich Deutsch.

Oordeel: als je dan toch iets wil weten over Schuberts leven, lees dan dit boek. Ook hier vind je veel informatie die dubieus is, maar Deutsch geeft duidelijk aan in hoeverre de informatie te vertrouwen is. De Duitse versie is weer verkrijgbaar. Er is ook een Engelse vertaling, maar daar heb je weinig aan omdat je nooit weet of wat je leest ook in de oorspronkelijke uitgave stond. Maar goed, wie slecht in Duits is – zoals Susan Youens, zie (later) het oordeel over haar boeken – weet na lezing van de originele versie ook niet echt wat Deutsch geschreven heeft.

Schubert Handbuch. Dürr / Krause (Hg.)

Geeft een kort maar zeer compleet overzicht van Schuberts werken met vaak zeer waardevolle informatie over de muziek.

Schubert Lied Lexikon Dürr Kube Schweikert Steiner (Hg.)

Als het Handbuch maar dan uitsluitend en uitgebreider over de liederen.

Schubert Musik und Lyrik Thrasybulos G. Georgiades

Indrukwekkend en diepgravend boek over de manier waarop Schubert gedichten omzette in muziek. Bevat veel erg ingewikkelde muzikale analyses, die niet altijd foutloos zijn, maar wel altijd nieuwe en regelmatig zeer verrassende inzichten opleveren. Uitsluitend antiquarisch.

(Wordt vervolgd)